Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Το ισραηλιτικό νεκροταφείο της Χαλκίδας χρονολογείται από τον Μεσαίωνα © Φωτογραφικό Αρχείο ΕΜΕ
0

Μπορεί η εγχώρια εβραϊκή κοινότητα να αριθμεί σήμερα μόλις μερικές χιλιάδες ψυχές, έχει όμως μακρά και αξιόλογη παρουσία στον ελλαδικό χώρο. Επιγραφικά μνημεία και μαρτυρίες έχουμε από την αρχαιότητα τόσο στα νησιά, όσο και στην ηπειρωτική χώρα, ενώ σημαντικές ιουδαϊκές κοινότητες όπως της Κορίνθου, των Φιλίππων και της Βέροιας μνημονεύονται στις Πράξεις των Αποστόλων (η διαφορά των όρων «Ιουδαίοι/ιουδαϊκός-ή-ό» από τους όρους «Εβραίοι/εβραϊκός-ή-ό» είναι χρονολογική, γλωσσολογική και γεωγραφική – οι πρώτοι αναφέρονται κατά βάση στην περίοδο μέχρι και τον 2ο αι. μ.Χ., οι δεύτεροι σε εκείνη μετά τον 7ο μ.Χ. αι. κυρίως).


Η πρωιμότερη σωζόμενη ιουδαϊκή επιγραφή (300-250π.Χ.) βρέθηκε στο Αμφιάρειο, είναι σε ελληνική γραφή και φυλάσσεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ωρωπού. Στο κείμενο, που είναι χαραγμένο σε μαρμάρινη πλάκα, καταγράφεται η απελευθερωτική πράξη του Ιουδαίου Μόσχου, γιου του Μοσχίωνος, πρώην σκλάβου.

Ένα ακόμα ενδιαφέρον στοιχείο που παραθέτει ο ιστορικός Ιώσηπος είναι ότι εκείνη πάνω-κάτω την εποχή, τον 2ο π.Χ. αιώνα, στην Αγορά της Αθήνας είχε ανεγερθεί ορειχάλκινο άγαλμα προς τιμή του Ιουδαίου ηγεμόνα Υρκανού Α', με τον οποίο η πόλη διατηρούσε διπλωματικές σχέσεις.

Οι μαζικές εκτοπίσεις στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής κόντεψαν να εξαλείψουν παντελώς τους Έλληνες Εβραίους ακόμα και ως μνήμη. Μόλις τις τελευταίες δεκαετίες άλλωστε εντάχθηκαν «επίσημα» στην εθνική ιστορική αφήγηση.

Τους επόμενους αιώνες η εβραϊκή παρουσία στον ελλαδικό χώρο ενισχύεται, οι δε σχετικές επιγραφές -είτε στην ελληνική, είτε την εβραϊκή, είτε δίγλωσσες, είτε στη σαμαρείτικη γραφή, σπανιότερα με λατινικούς χαρακτήρες- πολλαπλασιάζονται.

Συνήθως απαντώνται σε ταφικά μνημεία και χώρους λατρείας (μαρμάρινες ή πέτρινες επιτύμβιες ή αναθηματικές στήλες, εγχάρακτες επιγραφές σε αντικείμενα λατρείας ή σε καλλιτεχνήματα όπως τα περίτεχνα ψηφιδωτά των ερειπωμένων σήμερα συναγωγών στην Αίγινα και τη Χίο). Πολλές φορές συνοδεύονται από διακοσμητικά μοτίβα ή/και χαρακτηριστικά θρησκευτικά σύμβολα όπως η επτάφωτη λυχνία, η κιβωτός, το κλαδί φοινικιάς, το κέρας του κριαριού και το κίτρο.

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Άποψη της Συναγωγής της Δήλου (2ος αι. π.Χ.) η οποία θεωρείται η παλιότερη γνωστή στον ελλαδικό χώρο. © Φωτογραφικό Αρχείο ΕΜΕ

Εντούτοις η συστηματική καταγραφή τους αφενός υπήρξε αποσπασματική, αφετέρου τόσο η ελληνοεβραϊκή (ρωμανιώτικη και σεφαραδίτικη) κοινότητα όσο και η ιστορική κληρονομιά της έμελλε να περάσουν αρκετές  δοκιμασίες.

Τον 15ο αιώνα δεκάδες χιλιάδες Σεφαραδίτες Εβραίοι που εκδιώχθηκαν από την Ιβηρική χερσόνησο κατέφυγαν στην οθωμανική τότε Θεσσαλονίκη. Οι μαζικές εκτοπίσεις στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής κόντεψαν να εξαλείψουν παντελώς τόσο εκείνους όσο και συνολικά τους Έλληνες Εβραίους ακόμα και ως μνήμη.

Μόλις τις τελευταίες δεκαετίες άλλωστε εντάχθηκαν «επίσημα» στην εθνική ιστορική αφήγηση αν και όχι πάντα ομαλά, όπως πιστοποιούν οι τακτικοί βανδαλισμοί νεοτέρων αλλά και παλιότερων εβραϊκών μνημείων καθώς επίσης η ευρεία διάδοση αντισημιτικών απόψεων.


«Η ίδια η συγκέντρωση και η επεξεργασία του υλικού ήταν δύσκολο εγχείρημα, κάποιες στιγμές πιστέψαμε ότι η έκδοση δεν θα ολοκληρωθεί ποτέ, εντέλει όμως τα καταφέραμε!», λέει με φανερή ικανοποίηση η διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος Ζανέτ Μπατίνου η οποία συνέλαβε την αρχική ιδέα του Corpus Inscriptionum Judaicarum Graeciae (CIJG).

Μνημονεύονται επίσης οι αρχαιολόγοι, οι ειδικοί επιστήμονες, Έλληνες και ξένοι καθώς και οι κατά τόπους αρχαιολογικές εφορείες, τα μουσεία και οι ξένες αρχαιολογικές σχολές που συνέδραμαν στην ολοκλήρωση του μνημειώδους αυτού έργου, το οποίο προβλέπεται να ψηφιοποιηθεί αλλά και να συμπληρωθεί με τυχόν ευρήματα που δεν είχαν αρχικά περιληφθεί.


Ένα επιπλέον εμπόδιο στην ολοκλήρωση του CIJG ήταν ότι οι αρχαιολογικοί χώροι όπου ανευρίσκονται επί τόπου εβραϊκές επιγραφές σπανίζουν – οι περισσότερες εντοπίζονται σε δεύτερη χρήση, κάτι που δυσχεραίνει την ιστορική έρευνα, προσφέρουν ωστόσο σημαντικές πληροφορίες για την τυπολογία, την εικονογραφική παράδοση, τη γλώσσα και την ονοματολογία των επιτύμβιων μνημείων.

Το πεδίο μελέτης της εν Ελλάδι ιουδαϊκής διασποράς γνωρίζει, διαβάζω, αξιοσημείωτη άνθιση τα τελευταία χρόνια με τη συγγραφή πολλών επιστημονικών άρθρων, μελετών και μονογραφιών, χάρη και στη δημοσίευση του Inscriptiones Judaicae Orientis Vol. I & II (εκδ. Mohr Siebeck 2011/2004).

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Μαρμάρινη τιμητική στήλη από το Αρχαιολογικό Μουσείο Δήλου (25-175 π.Χ.) προς τιμήν του Μένιππου, ευεργέτη της εκεί Συναγωγής, καθώς και των απογόνων αυτού. © Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή


Η ταξινόμηση των επιγραφών στο παρόν πόνημα που καλύπτει την περίοδο από τα τέλη του 4ου αι. π.Χ. μέχρι τα τέλη του 15ο αι. μ.Χ. -για τις μεταγενέστερες θα απαιτούνταν ξεχωριστός τόμος που ενδέχεται να συνταχθεί μελλοντικά- γίνεται ανά γεωγραφική περιοχή της Ελλάδας. Συμπεριλαμβάνεται το αλφάβητο, τα τελικά γράμματα και οι μήνες του έτους στην εβραϊκή.

Το CIJG αποτελεί άλλο ένα δείγμα της σπουδαίας ερευνητικής, εκπαιδευτικής αλλά και εκδοτικής δουλειάς που γίνεται στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, το οποίο τα τελευταία χρόνια έχει αναδιοργανωθεί, εμπλουτιστεί και αναδειχθεί σε πόλο έλξης όχι μόνο για Έλληνες και ξένους επισκέπτες αλλά επίσης για φοιτητές και μελετητές.

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Τοιχογραφία με την επτάφωτη λυχνία σε καμαρωτό τάφο από το ανατολικό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης (αρχές 4ου αι. μ.Χ.). Εντοπίστηκε κοντά στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ. Ιουδαϊκή ευχή αναγράφεται εντός του γραπτού ερυθρού στεφάνου. © Φωτογραφική Συλλογή - Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Αφιερωματική, πιθανότατα, συναγωγική επιγραφή του 13ου αι. μ.Χ. Βρέθηκε εντοιχισμένη στον περίβολο των μεσαιωνικών τειχών της Χαλκίδας όταν κατεδαφίστηκαν (1890-1). © Εφορεία Αρχαιοτήτων Ευβοίας – ΥΠΠΟΑ/ΤΑΠΑ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Ο μαρμάρινος θρόνος που είναι γνωστός και ως Καθέδρα του Μωϋσή από τη Συναγωγή της Δήλου. Στην εμπρόσθια πλευρά διακοσμείται με πόδια λεόντων, σώζονται επίσης ίχνη ανθεμωτής διακόσμησης. © Φωτογραφικό Αρχείο ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Επιτύμβιος μαρμάρινος κιονίσκος από τη Λάρισα με εγχάρακτη τρίστιχη επιγραφή και επτάφωτη λυχνία (4ος-6ος αι. μ.Χ.). © Συλλογή - ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Αντίγραφο μικρού πλακιδίου ορθομαρμάρωσης που βρέθηκε στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας. Φέρει εγχάρακτα δύο χαρακτηριστικά ιουδαϊκά σύμβολα, την επτάφωτη λυχνία και τον κλάδο φοινικιάς. © Συλλογή - ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Μαρμάρινο επίθημα παραστάδας του 5ου αι. μ.Χ. με ανάγλυφη διακόσμηση που παραπέμπει στην ιουδαϊκή γιορτή της Σκηνοπηγίας (Σουκώτ). Βρέθηκε στην αρχαία Κόρινθο κοντά στο θέατρο. © Συλλογή - ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Μαρμάρινο αρχαιολογικό μέλος από την Κόρινθο όπου διασώζεται απόσπασμα της επιγραφής «Συναγωγή Εβραίων» (3ος αι. μ.Χ.). © Συλλογή - ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο Facebook Twitter
Το εξώφυλλο του Corpus Inscriptionum Judaicarum Graeciae (Σύνταγμα Ιουδαϊκών και Εβραϊκών επιγραφών από την Ηπειρωτική και Νησιωτική Ελλάδα, τέλη 4ου αι. π.Χ.- 15ος αι. μ.Χ.) που μόλις εκδόθηκε.

Αρχαιολογία & Ιστορία
0

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πώς συνωμότησε όλη η Ζάκυνθος για να σώσει τους Εβραίους της από το Ολοκαύτωμα

Ημέρα Ολοκαυτώματος / Πώς συνωμότησε όλη η Ζάκυνθος για να σώσει τους Εβραίους της από το Ολοκαύτωμα

Δυο κεφάλαια από το συναρπαστικό βιβλίο του Διονύση Βίτσου «Οι Ζακυνθινοί Εβραίοι» και πλήθος άλλου οπτικοακουστκού υλικού διηγούνται την μοναδική ιστορία μιας μικρής κοινωνίας που συνωμότησε για να μείνει άθικτη η Εβραϊκή της κοινότητα από το ναζιστικό ολοκαύτωμα.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΤΑΘΗΣ ΤΣΑΓΚΑΡΟΥΣΙΑΝΟΣ
Μουσείο Ολοκαυτώματος: Η Θεσσαλονίκη επανορθώνει για τα λάθη της

Εικαστικά / Μουσείο Ολοκαυτώματος: Η Θεσσαλονίκη επανορθώνει για τα λάθη της

Ο πρόεδρος της ισραηλιτικής κοινότητας Δαυίδ Σαλτιέλ μιλά στο LIFO.gr για τη μοίρα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, το μουσείο που ετοιμάζεται και μοιράζεται μαζί μας προσωπικές αναμνήσεις από τη ζωή του στην πόλη
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Ήταν η Ομόνοια ανέκαθεν σημείο συνάντησης μοναχικών ανθρώπων;

Ιστορία μιας πόλης / Ήταν η Ομόνοια ανέκαθεν σημείο συνάντησης μοναχικών ανθρώπων;

Η Αγιάτη Μπενάρδου μιλά με τον Τάσο Χαλκιόπουλο, τον blogger Athensville, που από το 2009 καταγράφει φωτογραφικά, ειδησεογραφικά, σχολιαστικά το κέντρο της Αθήνας, για την πλατεία της Ομόνοιας
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Η συναρπαστική ιστορία των ρωμαίικων νοσοκομείων Μπαλουκλί που κάηκαν στην Πόλη, σε 36 σπάνιες εικόνες

Ελληνισμός / Η συναρπαστική ιστορία των ρωμαίικων νοσοκομείων Μπαλουκλί που κάηκαν στην Πόλη, σε 36 σπάνιες εικόνες

Τα πρότυπα νοσοκομεία Μπαλουκλί, οι φωτισμένοι γιατροί, η ακμή και η παρακμή της ελληνικής κοινότητας και η εξέλιξη της ιατρικής στην Πόλη.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
CHECK ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ Η συναρπαστική ιστορία του ναυαγίου των Αντικυθήρων και του μοναδικού (και μυστήριου) Μηχανισμού του, ενός επιστημονικού θαύματος του αρχαίου κόσμου

Αρχαιολογία & Ιστορία / Η συναρπαστική ιστορία του Ναυαγίου των Αντικυθήρων και του μυστήριου μηχανισμού του

Γοητευτικές πληροφορίες και μαρτυρίες για το πιο σημαντικό ελληνικό ναυάγιο της αρχαιότητας και το χρονικό της αποκρυπτογράφησης ενός επιστημονικού θαύματος.
M. HULOT
Το Μεξικό χρησιμοποιεί τα social media και την κοινωνική πίεση για να ανακτήσει τις κλεμμένες αρχαιότητες της χώρας

Πολιτισμός / Το Μεξικό χρησιμοποιεί τα social media για να ανακτήσει τις κλεμμένες αρχαιότητες της χώρας

Το Μεξικό κάνει εκστρατεία χρησιμοποιώντας τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και προχωρά στον εξευτελισμό των οίκων δημοπρασιών. Έχει ανακτήσει χιλιάδες κειμήλια και έχει αναστατώσει τις διεθνείς αγορές αρχαιοτήτων.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
γιαννακοπουλος

Επέτειος / 1922: Για εμάς ήταν Μικρασιατική Καταστροφή. Για την Τουρκία θρίαμβος. Για τον υπόλοιπο κόσμο τι ήταν;

Αυτό που για εμάς είναι η Μικρασιατική Καταστροφή στην απέναντι πλευρά του Αιγαίου γιορτάζεται ως θρίαμβος. Στον υπόλοιπο κόσμο τι πιστεύουν ότι έγινε το 1922; Ένα συνέδριο στη Σάμο μελετά τις συνέπειες, τις αναλογίες και τον παγκόσμιο αντίκτυπο εκείνων των γεγονότων.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
ΠΕΜΠΤΗ 28/07- ΕΧΕΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΕΙ- Σε ποια ξενοδοχεία πολυτελείας, μπαρ και καμπαρέ διασκέδαζαν οι Ναζί στην Αθήνα;

Ιστορία μιας πόλης / Σε ποια ξενοδοχεία πολυτελείας, μπαρ και καμπαρέ διασκέδαζαν οι Ναζί στην Αθήνα;

Η Αγιάτη Μπενάρδου μιλά με τον ιστορικό Ιάσονα Χανδρινό για την καθημερινή ζωή κατά την περίοδο της Κατοχής αλλά και τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους διασκέδαζαν και εκτονώνονταν οι κατακτητές.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Πεζοπορία προς την ακρόπολη της αρχαίας Καρθαίας στην Τζια

22 λόγοι που αγαπάμε την καλοκαιρινή Ελλάδα / Πεζοπορία προς την ακρόπολη της αρχαίας Καρθαίας στην Τζια

Ακολουθώντας ένα αρχαίο μονοπάτι ανάμεσα στα βράχια, έπειτα από πεζοπορία μιας ώρας, καταλήγεις, κάθιδρος αλλά ευτυχής, στα παραθαλάσσια ερείπια της αρχαίας Καρθαίας (8ος αι. π.Χ.), στην Τζια.
ΛΟΥΙΖΑ ΑΡΚΟΥΜΑΝΕΑ

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

THE GOOD LIFO ΔΗΜΟΦΙΛΗ