TO BLOG ΤΟΥ ΣΠΥΡΟΥ ΣΤΑΒΕΡΗ

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση

Τώνης Λυκουρέσης


​​​​​​Τα θραύσματα της ιστορικής πραγματικότητας στον περίγυρο της κινηματογραφικής αφήγησης 

 

Η Ζάκυνθος, τα Επτάνησα, ζωογόνος αφετηρία για την κινηματογραφική τέχνη
του Τώνη Λυκουρέση

 


Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Η Βέρα Κρούσκα στην ταινία "Χρυσομαλλούσα" (1978) του Τώνη Λυκουρέση. © Τώνης Λυκουρέσης


 

Αναδημοσίευση από το Τεύχος #5-7 (2019-2021): "Κινηματογράφος και ιστορία: η μνήμη μιας χώρας και οι χώρες της μνήμης" του περιοδικού Θεάτρου Πόλις, το οποίο εκδίδεται από το Τμήμα Θεατρικών Σπουδών της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.

 

Το πολιτισμικό παρελθόν αλλά και οι σταδιακές μεταλλάξεις του και επιδράσεις στην ιστορική συνέχεια, αποτελούν μια ισχυρή πηγή έμπνευσης για έναν δημιουργό. Πόσο μάλλον ο σκηνοθέτης του οπτικοακουστικού χώρου που διαχειρίζεται ποικίλες θεματικές για να κρίνει και να αναδείξει γεγονότα, καλλιτεχνικές διεργασίες αλλά και μοναδικούς χαρακτήρες, μέσα από τη σεναριακή δραματουργία που θα αναπτύξει.

Η εικόνα, σε συνδυασμό με τη σύνθετη ηχητική μπάντα, καταγράφει και συντηρεί διαχρονικά τις εθιμικές μνήμες, τα σχόλια ή και την απρόβλεπτη ανατροπή της δεδομένης ιστορικής γνώσης μας για τον συγκεκριμένο τόπο και την κοινωνία του, όπως περιγράφεται στο αντίστοιχο οπτικοακουστικό έργο.

Είτε σαν ντοκουμενταρισμένο υλικό από τις ποικίλες λήψεις του παρελθόντος (οι κινηματογραφικές αντίστοιχες οριακά περιλαμβάνουν γεγονότα του προηγούμενου μόνο 20ου αιώνα. Αντίθετα, τα φωτογραφικά αρχεία έχουν περισσότερο βάθος χρόνου), είτε σαν αφηγήσεις που πέρασαν από μνήμη σε μνήμη των προηγούμενων γενεών, το οπτικοακουστικό υλικό συνθέτει ένα ισχυρό πρωτογενές ερέθισμα για μια νέα δημιουργία. Προσωπικά, σαν Επτανήσιος σκηνοθέτης, διαχειρίστηκα συχνά ποικίλες διαθέσιμες ή και πρωτοφανέρωτες σε εμένα πηγές προκειμένου να ισχυροποιήσω τα ερεθίσματα και τη γνώση μου για το ιστορικό παρελθόν του ευρύτερου Ιόνιου τοπίου και, παράλληλα, να εγκύψω στις ποικίλες πολιτιστικές δράσεις και στις πολιτισμικές αναφορές που καθόρισαν και διαμορφώνουν μέχρι και τώρα την Επτανησιακή κοινωνία.

Η αποδοχή και η ενδοσκόπηση της παρουσίας αλλά και των ποικίλων προβλημάτων που αντιμετώπισαν όσοι έζησαν στο παρελθόν ή και ζουν σήμερα δίπλα μας, στον ίδιο γεωγραφικό και ιστορικό χώρο, συνθέτει μια ευρύτατη πολιτισμική παιδεία που η προβολή του οπτικοακουστικού έργου διαχειρίζεται δυναμικά για τους θεατές της.

Η ιστορική διαχρονικότητα του Ιονίου και μέσω αυτής η πολιτισμική εξέλιξη της συγκεκριμένης γεωγραφικής περιοχής, μαζί με τα μοναδικά χρώματα και το φως του Επτανησιακού τοπίου, όλα πρόσθεσαν από την αρχή στη δημιουργική μου έμπνευση, όντας κι εγώ Επτανήσιος, ζακυνθινής καταγωγής. Η ατμόσφαιρα των νησιών γύρω μου, είτε την ζω είτε την επεξεργάζομαι σεναριακά, όπως και το παρελθόν των ηρώων που με απασχολούν, συνθέτουν πάντα τις εικόνες και τους ήχους που με περιβάλλουν και με καθοδηγούν δραματουργικά και αισθητικά. Κι αυτό ισχύει από την πρώτη μου κιόλας ταινία, τη ζακυνθινή Χρυσομαλλούσα [1] του 1978, έως και τα τρέχοντα κινηματογραφικά μου σχέδια. Ιδιαίτερα στην πρώτη εκείνη κινηματογραφική μου πρόταση, οι μοναδικές πολιτιστικές δράσεις των θεατρικών "Ομιλιών" του νησιού μου αποτέλεσαν ένα κυρίαρχο άλλοθι για την κατάθεση του ιστορικού και κοινωνικού ρόλου του Λαϊκού Θεάτρου, σε όλους τους προηγούμενους αιώνες έως και σήμερα, μέσα από τη σωστική αποτύπωση και δραματουργική διαχείριση του κινηματογραφικού μέσου.

Το ιστορικό παρελθόν, απώτερο ή σύγχρονο (βλ. την αναφορά στο επαναστατικό 1821 στο δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ μου Ύμνος εις την ελευθερία [2], ή και τη δραματική κατοχική ιστορία των Εβραϊκών κοινοτήτων της Επτανήσου, στο Τραγούδι της ζωής [3], ο απόμακρος ιστορικός-πολιτισμικός-θρησκευτικός χώρος των  Στροφάδων στην αφηγηματική Άλκηστη [4], τα περιφερειακά κατ' εξοχήν πολιτισμικά στοιχεία που συνθέτουν την αγωνιώδη κατάληψη του αρχαιολογικού χώρου στο Αίμα των αγαλμάτων [5], η καταστροφική Σεισμο-πυρκαγιά των Επτανήσων του 1953 στο άμεσα δραματοποιημένο Η μνήμη που ταξιδεύει [6], είναι συγκεκριμένες αναφορές στις ιστορικές διαστάσεις ενός κόσμου που περιβάλλει πάντα και παρασύρει στις διεργασίες του την παραστατικότητα μου ως δημιουργού.

Οι Σκλάβοι στα δεσμά τους [7] αντίστοιχα, βασίστηκε στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Κερκυραίου Κωνσταντίνου Θεοτόκη, μια δραματική ταινία εποχής που φωτίζει τις κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές στις αρχές του 20ου αιώνα, καθώς οι πρωταγωνιστικοί χαρακτήρες μετέφεραν στην καθημερινότητα τους τα έως τότε πολιτισμικά αρχέτυπα της Κερκυραϊκής-Επτανησιακής κοινωνίας.

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
© Τώνης Λυκουρέσης

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Τώνης Λυκουρέσης, "Το Αίμα των αγαλμάτων" (1982). © Τώνης Λυκουρέσης

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Τώνης Λυκουρέσης, "Το Αίμα των αγαλμάτων" (1982). © Τώνης Λυκουρέσης

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Γυρίσματα "Χρυσομαλλούσας", λιμάνι Ζακύνθου (1978). © Τώνης Λυκουρέσης



Η σύγχρονη οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη δεν σημαίνει ότι εξαφανίζει τα τραύματα και τις επιδράσεις του ιστορικού παρελθόντος, παρά τη συχνά εμφανιζόμενη άγνοια της ιστορικής τους συνέχειας από τους γηγενείς κατοίκους των νησιών. Πόσο μάλλον στις μέρες μας, όπου οι νησιωτικές κοινωνίες του Ιονίου έχουν μπολιαστεί με παραγωγικότατους κατά τα άλλα μετανάστες, γείτονες εποίκους, που αγωνιούν πέρα από όλα για την οικονομική τους επιβίωση και την κοινωνική τους ένταξη. Η σεναριακή μου εκκίνηση και η σκηνοθετική της διαχείριση βασίζονται πάντα στην εκτίμηση ότι το παρελθόν ενός χώρου παράγει διαρκή ερεθίσματα, έστω και έμμεσα, σε αυτούς που τον βιώνουν και τον διαχειρίζονται. Ήχοι και απόηχοι ατομικής ή και συλλογικής μνήμης δεν διαγράφονται ποτέ οριστικά, αντίθετα συν-θέτουν εκ νέου κρίσεις και συμπεριφορές. Η σημερινή πλέον διάσταση των ποικίλων γεγονότων πηγάζει από τη γνώση των ιστορικών και πολιτιστικών αναφορών ή λειτουργεί ασυνείδητα, έως ότου διασταυρωθεί η διαδρομή της με το δεδομένο παρελθόν του τόπου και το ειδικό του βάρος.

Στις ταινίες μου αυτή η αρχή είναι ιδιαίτερα αναγνωρίσιμη, πίσω από τη δραματουργική ανάπτυξη: Η άγνοια και τα ερωτήματα των νεαρών εισβολέων καταληψιών για τον πλήρη ιστορίας και πολιτισμού χώρο του επαρχιακού Αρχαιολογικού Μουσείου, η τυχαία συνάντηση της Ελληνοαμερικανίδας ερευνήτριας με τους Ζακυνθινοεβραίους μεταστάντες στο Ισραήλ, η αποκάλυψη κυριολεκτικά στον περιπλανώμενο ταξιδιώτη συγγραφέα της μυστικότητας και της πνευματικής ολότητας ενός χώρου, όπως η προαιώνια νησιωτική Μονή των Στροφάδων, αλλά και οι υπόγειες διαμάχες και εν συνεχεία ακραίες συγκρούσεις, είτε μέσα από την επίδραση της λαϊκής θεατρικής παράστασης Η "Χρυσομαλλούσα" στον μικρόκοσμο του ορεινού ζακυνθινού χωριού, είτε μέσα από τις επάλληλες ανακατατάξεις και ανατροπές της αρχοντικής Κερκυραïκής οικογένειας των Οφιομάχων, κάτω από την λαίλαπα των οικονομικών άρα ταξικών αλλαγών σε έναν κόσμο που για πολλά χρόνια έδειχνε ιστορικά αναλλοίωτος.

Θρέμμα κι εγώ της επτανησιακής κοινωνίας με τη βαριά κληρονομιά αιώνων πολιτισμού και ιστορικών εξελίξεων εν μέσω ποικίλων επικυρίαρχων (Ενετών, Γάλλων, Άγγλων... αλλά και μιας ιδιάζουσας Ιταλικής Κατοχικής περιόδου) και με ένα ιδιαίτερο ταξικό παρελθόν που καθόριζε κοινωνικές αξίες, δικαιώματα και συμπεριφορές, αισθάνθηκα εξαρχής την ανάγκη να στοχεύσω στην Τέχνη που διεκδικούσα, στην τέχνη του Κινηματογράφου και ευρύτερα του οπτικοακουστικού μέσου, στα αόρατα αλλά πάντα παρόντα στοιχεία ενός κόσμου φορτισμένου από συγκρούσεις και τραύματα, που αναδεικνύει η ιστορική μνήμη τεσσάρων σχεδόν αιώνων "ελεύθερης" διαχείρισης.

Η χρήση της γλώσσας, της μουσικής, η ξεχωριστή ζωγραφική τέχνη της Επτανήσου, η πρωτογενής ανάπτυξη τόσο της λογοτεχνικής γραφής (πεζός και ποιητικός λόγος) όσο και της αντίστοιχης θεατρικής, όλα αυτά μαζί με ποικίλα άλλα πολιτιστικά δεδομένα των νησιών που απέφεραν οι Ευρωπαϊκές ιδέες, καθώς κυκλοφορούσαν ανεμπόδιστα αυτούς τους τέσσερις αιώνες, αποτέλεσαν και αποτελούν πάντα διαρκή αναφορά στην κινηματογραφική μου γραφή. Αυτά τα πολιτιστικά δεδομένα μετέρχονται από γενιά σε γενιά των συμπατριωτών μου Επτανησίων, μέσα από την τοπική παράδοση. Δεν χρειάζονται ιδιαίτερη ερμηνεία. Ο θεατής, σταδιακά, θα προσθέσει το ειδικό τους βάρος στην κατανόηση των αφηγηματικών ανατροπών και των εξελίξεων του ιστορικού χρόνου της αντίστοιχης ταινίας.

Ο καμβάς μιας σύγχρονης οπτικοακουστικής αφήγησης στηρίζεται στο οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο της εποχής που ζούμε. Τα πρόσωπα και οι συγκρούσεις που μας ενδιαφέρουν να διαχειριστούμε δραματουργικά, προσεγγίζονται όμως δημιουργικά και μέσα από τις θετικές ή αρνητικές συμπεριφορές τους απέναντι στο παρελθόν που βαραίνει την καταγωγή τους, με τις δεδομένες πολιτιστικές ρίζες του.

Η επί αιώνες κυρίαρχη τάξη των τοπικών γαιοκτημόνων αρχικά διαμόρφωσε και διαχειρίστηκε αποκλειστικά τον χώρο της Επτανήσου. Σταδιακά συμπληρώθηκε με άλλες κοινωνικές ομάδες και όλοι πλέον, από κοινού, παρήγαγαν μια οικονομική και ιστορική πραγματικότητα που μεταλλάχτηκε σταδιακά μετά τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο, εν συνεχεία μέσα από τις καταστρεπτικές συνέπειες των σεισμών του 1953 και τέλος, κάποιες δεκαετίες αργότερα, με τη ραγδαία και ανεξέλεγκτη εισβολή του τουρισμού στο νησιωτικό τοπίο του Ιονίου. Όλες αυτές οι εξελίξεις, συχνά απρόβλεπτες ή και τραυματικές στις συνέπειες τους, εμπεριέχουν πάντα βαθιά μέσα τους ποικίλα ιστορικά και πολιτιστικά κατάλοιπα.

Και αυτός ο εκ νέου διάλογος με την εντοπιότητα της Μνήμης αποτελεί για εμένα, τον ζακυνθινό κινηματογραφιστή, τη διαρκή πηγή της δημιουργικής μου αναζήτησης. Οι κύκλοι της Ιστορίας και του Πολιτισμού παράγουν στοιχεία αναφοράς που εντάσσονται στην ανάπτυξη της οπτικοακουστικής αφήγησης, χωρίς να υπογραμμίζουν εξαρχής την προέλευση τους, αλλά αντίθετα συνθέτοντας στα μάτια των θεατών το ευρύ πλαίσιο ενός φανταστικού Σήμερα μέσα από τα θραύσματα ενός πραγματικού Χθες.

Σήμερα εκ νέου, με την ίδια πίστη και ένταση αναζήτησης, διαχειρίζομαι για την προσεχή κινηματογραφική παραγωγή μου την επίδραση του ιδιαίτερου επτανησιακού θυμικού και τη σύγχρονη μεταγραφή συμπεριφορών και συγκρούσεων που χαρακτήρισαν στο παρελθόν τους συμπατριώτες μου. Ψηφίδα-ψηφίδα, η ιστορία και ο πολιτισμός του Ιονίου, θα έρθουν για άλλη μια φορά να στοιχειώσουν τις απόλυτες επιλογές των πρωταγωνιστών ενός σύγχρονου δράματος, ενός οικογενειακού μικρόκοσμου φορτισμένου από φαντασιακά και πραγματικά στοιχεία της τοπικής και σε προέκταση, της ελληνικής κοινωνίας.

Τώνης Λυκουρέσης


Παραπομπές

1. Χρυσομαλλούσα, Τώνης Λυκουρέσης, Δράμα, 1978
2. Ύμνος εις την ελευθερία, Τώνης Λυκουρέσης, Δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ, 1989
3. Το τραγούδι της ζωής - η εβραϊκή κοινότητα της Ζακύνθου, Τώνης Λυκουρέσης, Δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ, 2003
4. Άλκηστη, Τώνης Λυκουρέσης, Δράμα, 1986
5. Αίμα των αγαλμάτων, Τώνης Λυκουρέσης, Δράμα, 1982
6. Η μνήμη ταξιδεύει, Τώνης Λυκουρέσης, Δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ, 2013
7. Σκλάβοι στα δεσμά τους, Τώνης Λυκουρέσης, Δράμα, 2008


 

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Λαϊκή "Ομιλία", "Χρυσομαλλούσα", Κερί Ζακύνθου 1978. © Τώνης Λυκουρέσης

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Τώνης Λυκουρέσης, "Χρυσομαλλούσα" (1978). © Τώνης Λυκουρέσης

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Γυρίσματα στα Στροφάδια, "'Αλκηστη" (1986). © Τώνης Λυκουρέσης

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Τώνης Λυκουρέσης,"'Άλκηστη"(1986). © Τώνης Λυκουρέσης

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Τώνης Λυκουρέσης,"'Άλκηστη"(1986). © Τώνης Λυκουρέσης

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Τώνης Λυκουρέσης,"'Άλκηστη"(1986). © Τώνης Λυκουρέσης

Η Ζάκυνθος και τα Επτάνησα στις ταινίες του Τώνη Λυκουρέση Facebook Twitter
Τώνης Λυκουρέσης,"'Άλκηστη"(1986). © Τώνης Λυκουρέσης

Τα θραύσματα της ιστορικής πραγματικότητας στον περίγυρο της κινηματογραφικής αφήγησης Facebook Twitter
Ο Τώνης Λυκούρεσης σε χειμωνιάτικο ρεπεράζ για τη νέα του ταινία. © Τώνης Λυκουρέσης

Τα θραύσματα της ιστορικής πραγματικότητας στον περίγυρο της κινηματογραφικής αφήγησης Facebook Twitter



Τεύχος #5-7 (2019-2021): Κινηματογράφος και ιστορία: η μνήμη μιας χώρας και οι χώρες της μνήμης.
Επιστημονική Επιμέλεια τεύχους: Χρήστος Δερμεντζόπουλος, Κωστούλα Καλούδη
Ενότητες:
1. Ο Κινηματογράφος ως ιστορικός μάρτυρας: μια ποιητική του ανείπωτου, σελ. 14–62
2. Μνήμη και Ελληνική Ιστορία, σελ. 63–122
3. Ταινίες τεκμηρίωσης: Ξαναγράφοντας (την) Ιστορία, σελ. 123–178
4. Το παράδειγμα του Θ. Αγγελόπουλου: από τη μνήμη στη λήθη, σελ. 179–202
5. Πέρα από τα κείμενα: Το ελληνικό σινεμά ως ολικό κοινωνικό φαινόμενο, σελ. 202–246
6. Μαρτυρίες δημιουργών: Ρεαλισμός, αναπαραστάσεις και αρχεία, σελ. 247–259

Φιλολογική Επιμέλεια: Μ. Αναστασιάδης, Χ. Ευστρατίου, Β. Παρταλιού.
Υπεύθυνη ομάδας φιλολογικής επιμέλειας: Ι.Ν. Παπαδοπούλου.
Σχεδιασμός εικονιδίου λογοτύπου: Κατερίνα Κούδα
Σχεδιασμός έκδοσης και εξωφύλλου: Πηνελόπη Θωμαΐδη & Αχιλλέας Τσομκόπουλος / What If Design

Αλμανάκ

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

THE GOOD LIFO ΔΗΜΟΦΙΛΗ