Валентин Пажетнов

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου

 


 

Διψασμένο για φύση και για περιπέτεια, ένα παιδί της μεταπολεμικής Ρωσίας φαντάζεται τον εαυτό του Τομ Σόγιερ στο Καμένσκ, στις όχθες του ήρεμου Ντον. Για να ζήσει το πάθος του, ο μικρός Βαλεντίν κάνει κοπάνες, το σκάει από το σπίτι, καταβροχθίζει βιβλία και κάνει παρέα με αλήτες. Ωστόσο, υποκύπτοντας στο κάλεσμα του δάσους, σύντομα επιλέγει το δρόμο του και γίνεται κυνηγός στην τάιγκα του Γενισέι. Η ιστορία του, που ξεκίνησε ως αυτοβιογραφία, μετατρέπεται σε διάλογο με τον άγριο κόσμο. Τι κάνει όταν το κυνήγι απομαγεύεται; Ο Βαλεντίν Παζίτνοφ εγκαθίσταται στις πηγές του Βόλγα για να αφοσιωθεί στη μελέτη των αρκτιδών, περιπλανιέται στα δάση με ορφανά αρκουδάκια, τα συνοδεύει στη ζωή τους στη φύση και μαθαίνει κοντά τους. Το βιβλίο αυτό είναι η ιστορία ενός βοσκού αρκούδων που είναι ταυτόχρονα ερευνητής, παρατηρητής και παραμυθάς, μια μοναδική ποιμενική ιστορία που αποκαλύπτει την οικεία και ταυτισμένη σχέση με τη φύση ενός σύγχρονου Dersou Ouzala [κυνηγός στη σιβηρική τάιγκα, ήρωας της ομώνυμης ταινίας του Ακίρα Κουροσάβα -σ.σ.].


 

Στις 8 Ιουνίου 2021, ο Βαλεντίν Παζίτνοφ, ζωολόγος, βιολόγος, συγγραφέας, ιδρυτής του κέντρου διάσωσης "Καθαρός Δάσος" για τη μελέτη των αρκούδων, πέθανε στη βάρκα του ενώ ψάρευε σε μια λίμνη κοντά στον ποταμό Βόλγα όπου είχε εγκατασταθεί με όλη την οικογένειά του.

 

 

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Ο Βαλεντίν Παζίτνοφ με τα ορφανά αρκουδάκια του. Φωτ. РИА Новости

 

 

'Ενα απόσπασμα από το βιβλίο του Βαλεντίν Παζίτνοφ Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου, που κυκλοφόρησε από τις γαλλικές εκδόσεις Transboréal το 2016:

 

 

Η "Δύστροπη"

 

Το παράξενο αυτό παρατσούκλι δόθηκε στην αρκούδα από τον Βίκτορ Μπολόλοφ, τον παλιό μου φίλο από το πανεπιστήμιο, ο οποίος εργαζόταν τότε ως μηχανικός ειδικός σε θέματα κυνηγιού σε ένα αγρόκτημα κοντά στο καταφύγιο. Το ζώο περιφερόταν στην περιοχή της Μπεριοζόφκα, όπου λαθροθήρες το είχαν πυροβολήσει μέσα σε βρώμη. Για να επιθεωρεί το μέρος, ο θηροφύλακας καλούσε ειδικούς από το καταφύγιο. Η έρευνα απέδειξε ότι επρόκειτο για μια μεγάλη αρκούδα με αποτύπωμα παλάμης πλάτους 16 εκατοστών. Ακολουθώντας τα ίχνη της, διαπιστώσαμε ότι η αρκούδα είχε τραυματιστεί στο αριστερό μπροστινό της πόδι: στηριζόταν αδύναμα πάνω σε αυτό και λοξά.

 

Ένα χρόνο αργότερα, σήμανε συναγερμός στο καταφύγιο: μόλις εμφανίζονταν οι συλλέκτες μανιταριών στην περιοχή της Μπεριοζόφκα, μία αρκούδα γρύλιζε στο δάσος. Φτάνοντας εκεί, βρήκα την ένοχη. Ένα αποτύπωμα παλάμης 16 εκατοστών, ένα στραβό αριστερό πόδι... το τραυματισμένο από την προηγούμενη χρονιά! Αποφάσισα να την εντοπίσω και πέρασα μια ολόκληρη εβδομάδα στο δάσος. Η "Δύστροπη" κινούνταν σε μεγάλη ακτίνα. Σύχναζε κοντά στα χωράφια βρώμης των χωριών Μπελείκα, Βυσσόκογιε, Κοβάλιοβο. Αλλά αντί να καταφεύγει στη δροσιά του δάσους για να ξεκουράζεται την ημέρα, όπως έκαναν οι κανονικές αρκούδες, πήγαινε στις αραιές συστάδες σημύδων. Εξαιτίας αυτής της παραξενιάς, οι μανιταροσυλλέκτες είχαν πέσει πάνω της αρκετές φορές το φθινόπωρο.

 

Το γεγονός ότι μια αρκούδα τριγυρνούσε γύρω από το σοβχόζ Βυσσόκογιε, γρυλίζοντας μόλις έβλεπε ανθρώπους, ήταν το μεγάλο θέμα συζήτησης στην πόλη και στα γύρω χωριά. Μας ειδοποιούσαν συχνά στο καταφύγιο για την ύπαρξη μιας "τρομερής αρκούδας". Εγώ ο ίδιος δεν θα μπορούσα να ορκιστώ ότι η "Δύστροπη", μετά την "περιποίηση" που είχε δεχτεί από λαθροθήρες, δεν θα πείραζε κανέναν. Αλλά οι φθινοπωρινές βροχές άρχισαν να πέφτουν ασταμάτητα, ώσπου τις έδιωξε κρυφά ο χειμώνας, και η ανησυχία κατέπεσε από μόνη της.

 

Η άνοιξη ξεκίνησε με ένα "χαρμόσυνο" τηλεφώνημα από το σοβχόζ του Βυσοκόγιε: μια αρκούδα διέσχισε το χωριό τα ξημερώματα, αναποδογυρίζοντας στο πέρασμά της ένα άδειο βαρέλι με απολυμαντικό μπροστά από το σπίτι του κτηνιάτρου, τρελαίνοντας και όλα τα σκυλιά- είχε γρυλίσει δύο φορές και είχε επιστρέψει στο δάσος.

 

'Ετρεξα αμέσως στο σοβχόζ. 'Οπως αναμενόταν, είχε την υπογραφή της Δύστροπης. Όλη τη μέρα ακολουθούσα τα ίχνη της. Τίποτα αξιοσημείωτο εκτός από την πρωινή της επίσκεψη στο χωριό. Μέχρι το βράδυ της δεύτερης μέρας, είχα ήδη εντοπίσει τη ζωτική της περιοχή. Ήταν μια ευρεία έκταση που αναδασωνόταν, όπου κανείς δεν είχε πατήσει το πόδι του εδώ και δέκα χρόνια. Εκεί εγκαταστάθηκα και έστησα τη σκηνή μου. Επί τέσσερις ημέρες περπατούσα στη παλιά έκταση υλοτόμησης, ακολουθώντας την ίδια διαδρομή, βαδίζοντας πάνω στα βήματά του, προκειμένου να εξοικειωθεί η αρκούδα με την παρουσία μου στην περιοχή της. Η διαδικασία αυτή, η οποία είχε ήδη αποδείξει την αξία της στο καταφύγιο, μου επέτρεψε να παρατηρήσω τη συμπεριφορά του ζώου που με απασχολούσε.

 

 

Την τρίτη ημέρα, παρατήρησα ότι η αρκούδα με ακολουθούσε κατά πόδας. Την πέμπτη μέρα, καθώς περπατούσα με τα μάτια μου καρφωμένα στο έδαφος για να ξεχωρίζω καλύτερα τα ίχνη της, άκουσα ένα αχνό αλλά ευδιάκριτο πλατάγισμα της γλώσσας. Σήκωσα το κεφάλι. Η Δύστροπη ήταν εκεί, ήσυχη, και στεκόταν περίπου είκοσι βήματα μακριά, πάνω στο μονοπάτι. Η αρκούδα δεν κουνιόταν, μόνο η μαύρη μύτη της έτρεμε ελαφρά: μύριζε τον αέρα. 'Εγινα με τη σειρά μου στήλη άλατος, με το χέρι μου στο κοντάκι του τουφεκιού μου που ήταν περασμένο στον ώμο μου. Ουδείς φόβος. Αλλά η εγγύτητα του τεράστιου ζώου εξέπεμπε μια μαγική δύναμη που με μάγευε από την κορυφή ως τα νύχια. Εγώ κι εκείνη κοιταζόμασταν. Ήταν μόνο λίγα δευτερόλεπτα, αλλά ένας Θεός ξέρει πόσο ατελείωτα μου φάνηκαν! Το θηρίο ξεφύσηξε, γύρισε αργά και, σηκώνοντας τα πόδια του ψηλά με έναν σχεδόν αφύσικο τρόπο, "κολύμπησε" αθόρυβα προς την πυκνή βλάστηση ενός αλσυλλίου με σκλήθρα. Μόλις μπήκε μέσα, εξαφανίστηκε. Για πολλή ώρα στάθηκα καρφωμένος στα δύο μου πόδια και προσπαθούσα να το ακολουθήσω με την ακοή. Τίποτα. Πώς μπόρεσε μια τόσο βαριά, τεράστια αρκούδα να γλιστρήσει χωρίς να κάνει τον παραμικρό θόρυβο μέσα σε μια θαμνώδη έκταση με δενδρύλλια γεμάτη ξερά κλαδιά μετά την κοπή; Δεν θα μπορούσα να το πω. Κατά τη διάρκεια της νύχτας, μια αρκούδα έκανε κύκλους γύρω από τη σκηνή μου. Το πρωί κατάλαβα από τα ίχνη της ότι ήταν η Δύστροπη.  [...]

 

 

Εκείνη τη χρονιά δεν εκπλήρωσα την αποστολή μου: η Δύστροπη ήταν ακόμα ζωντανή. Αλλά ήμουν ευχαριστημένος που ξεγέλασα τη γριά αρκούδα, έστω κι αν αυτό είχε γίνει τυχαία ανεξάρτητα από το σχέδιό μου. Το κυνήγι της Δύστροπης μου είχε στοιχίσει ακριβά: άγρυπνες νύχτες, ώρες μέσα στη βροχή, παγωμένα πρωινά, φθινοπωρινές μέρες τόσο σύντομες που δεν μπορούσα να την εντοπίσω μέχρι το βράδυ και έπρεπε να ξαναρχίσω πάλι την επόμενη μέρα...
 

Αλλά δεν τελειώνει εδώ η ιστορία της "Δύστροπης". Η άνοιξη και το καλοκαίρι πέρασαν χωρίς προβλήματα. Ούτε ίχνος της αρκούδας. Πουθενά. Πίστεψα τελικά ότι θα την είχε βρει το βόλι κάποιου κυνηγού. Αλλά προς το τέλος του Αυγούστου, ο διευθυντής του καταφυγίου με κάλεσε και μου είπε ότι μια αρκούδα είχε γρυλίσει σε κάποιους συλλέκτες μανιταριών κοντά στη Στολόβαγια. Κι ύστερα ήρθε η σειρά των βοτανολόγων που είχαν εκεί τις πειραματικές τους καλλιέργειες. Η αρκούδα είχε ποδοπατήσει τα περιφραγμένα με συρματόπλεγμα παρτέρια, είχε σκορπίσει τα περιττώματά της εκεί όπου συνήθως έτρωγαν οι άνδρες, έτριξε τους κυνόδοντές της και είχε βγάλει μερικούς βρυχηθμούς. Το αποτέλεσμα αυτού ήταν ότι οι βοτανολόγοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή. Έλεγξα το σημείο και βρήκα ίχνη της Δύστροπης, η οποία δεν είχε επιστρέψει όλη την εβδομάδα.


Στη Στολόβαγια, υπήρχαν δύο αρσενικές αρκούδες και μια μητέρα με τα δύο μικρά της. Πήγαιναν να βοσκήσουν σε ένα χωράφι ειδικά σπαρμένο με βρώμη σε μια περιοχή που προστατεύεται από το καταφύγιο εκτός της περιμέτρου του. Υπήρχαν δύο υπερυψωμένα σημεία για να βλέπουμε και να παρατηρούμε μακριά. Μου ανατέθηκε η αποστολή να πυροβολήσω την Δύστροπο αν έμπαινε στο πειραματικό χωράφι. Τρεις νύχτες υπομονής στο παρατηρητήριο. Μου φάνηκε ότι διέκρινα την Δύστροπο μέσα στο σκοτάδι, αλλά επειδή δεν ήμουν σίγουρος, δεν πυροβόλησα: φοβόμουν μήπως πυροβολήσω κάποια άλλη. Το τέταρτο βράδυ, καθώς το σκοτάδι έπεφτε στο δάσος και η ώριμη βρώμη έπαιρνε ένα κίτρινο χρώμα στη δύση του ηλίου, είδα την Δύστροπη να εμφανίζεται από την άλλη άκρη του χωραφιού, στα 130 μέτρα (ήμουν σίγουρος για την απόσταση), περπατώντας άφοβα! Ήταν τόσο ασυνήθιστο που, μη πιστεύοντας στα μάτια μου, την παρατήρησα με τα κιάλια. Στρογγυλά αυτιά σε ένα κεφάλι με ψηλό μέτωπο, ένα ήσυχο μούτρο, μεθοδικό και επιμελές ξεφλούδισμα της βρώμης... όλα πάνω της υποδήλωναν ηρεμία και ευδαιμονία. Ήταν δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι αυτό το ειρηνικό ζώο ήταν ικανό να βρυχάται στους ανθρώπους και να απειλεί τη ζωή τους. Θα έλεγες ότι ήταν μια αρκούδα σαν όλες τις άλλες. 'Εκανα το σταυρό μου εκλιπαρώντας για συγχώρεση, σήκωσα το τουφέκι μου, σημάδεψα ένα ευάλωτο σημείο στο στόχαστρο και πυροβόλησα. Ο πυροβολισμός έσκισε τη σιωπή. Η αρκούδα ανασηκώθηκε απότομα, κοίταξε γύρω της σαστισμένη και έφυγε σαν τρελή μέσα στο δάσος. Μερικά θροΐσματα κλαδιών και η ησυχία επέστρεψε. Μόνο ένα απόλυτα υγιές ζώο θα μπορούσε να συμπεριφερθεί έτσι μετά από μια βολή. Πώς είχα αστοχήσει έτσι; 'Εμεινα εμβρόντητος.


Επιστρέφοντας στην κεντρική περιοχή του καταφυγίου, μπόρεσα να διαπιστώσω ότι το οπτικό στόχαστρο είχε φύγει από τη θέση του. Μέχρι να πάω στη Στολόβαγια με ένα Gaz-66, η καραμπίνα μου είχε ταρακουνηθεί και η διόπτρα είχε απορρυθμιστεί. Παρόμοιος μπελάς μου είχε τύχει με έναν Γερμανό υψηλό αξιωματούχο, και με το ίδιο τουφέκι, μία άλλη φορά... Εκνευρίστηκα πολύ. Αλλά συνέβη το εξής απίστευτο. Από τότε, η Δύστροπη εξαφανίστηκε εντελώς και δεν διέπραξε ποτέ ξανά λεηλασίες. Έτσι, δεν υπήρχε λόγος να την κυνηγήσουμε πια. Τα επόμενα έξι χρόνια, το ζώο εντοπιζόταν στην περιοχή Τριοκζμελνάγια Γιάμα ("Λάκκος των τριών εδαφών") και Στολόβαγια. Πάντοτε διαχείμαζε στον τομέα 90 του καταφυγίου. Ήταν μια εύκολα αναγνωρίσιμη αρκούδα που κούτσαινε πολύ από το αριστερό της πόδι, και οι ζωολόγοι μπορούσαν εύκολα να τη ξεχωρίσουν ανάμεσα  στα άλλα μεγάλα αρσενικά.

 

Για μένα, η Δύστροπη θα παραμείνει ο χαρακτηριστικός τύπος του αλήτη των δασών, με την ατρόμητη ψυχή του ληστή και το υπολογιστικό μυαλό του, φλερτάροντας πάντα με το σίγουρο θάνατο, χωρίς όμως ποτέ να περνάει τη γραμμή. Μετά το ζώο ηρέμησε και αποσύρθηκε στα βάθη του δάσους, μακριά από τους ανθρώπους και την ατελείωτη οχλαγωγία τους. Για να πεθάνει εκεί, χωρίς αμφιβολία, από ωραίο θάνατο.

 

Βαλεντίν Παζίτνοφ

 

 

Δείτε εδώ το πλούσιο σε φωτογραφίες σάιτ του Κέντρου Διάσωσης Ορφανών Αρκούδων που ίδρυσε ο Βαλεντίν Παζίτνοφ. 

 

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Αριστ. εξώφυλλο μιας ρώσικης έκδοσης ενός βιβλίου του Βαλεντίν Παζίτνοφ

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
'Ενα ορφανό αρκουδάκι εντοπίζεται από μία κάμερα. Φωτ. Центр спасения медвежат-сирот (orphan-bear.org)

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Ο Βαλεντίν Παζίτνοφ δίνει το μπιμπερόν (πάντα με γάντια πιάνονται τα αρκουδάκια). Φωτ. РИА Новости

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Στο κέντρο διάσωσης για ορφανά αρκουδάκια. Твериград

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Φωτ. Умный город

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Ο Βαλεντίν Παζίτνοφ με τη γυναίκα του Σβετλάνα. Φωτ. Твериград

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Φωτ. ТАСС

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Φωτ. Центр спасения медвежат-сирот (orphan-bear.org)

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Φωτ. Центр спасения медвежат-сирот (orphan-bear.org)

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Φωτ. Культурно-просветительский центр "Архэ"

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Ικανό να γυρίσει στη φύση. Φωτ. Центр спасения медвежат-сирот (orphan-bear.org)

 

Η αρκούδα είναι ο δάσκαλός μου
Ο Βαλεντίν και η Σβετλάνα σπίτι τους. Φωτ. Гордость России